rss

  gmp1     bip    epuap 
 

 

 

Utworzono: 04 czerwiec 2010

HISTORIA STANISŁAWOWA


Podgrodzia i osady targowe , które spełniały ważną rolę w życiu ekonomicznym kraju, przyczyniły się do powstania miast. Takim warunkom sprzyjało powstanie Stanisławowa w I połowie XVI w. , a przywilej lokacyjny dokładnie określa pozycję miasta . Składał się on, z dwóch głównych części poświęconych zagadnieniom prawnoustrojowym oraz gospodarczym. Nadania prawa chełmińskiego uwalniało całą ludność miejską od władzy i jurysdykcji urzędników książęcych . Z kolei następowało wydzielenie Stanisławowa z terytorium własności książęcej i stworzenia samodzielnego i samorządowego okręgu administracyjnego i sądowego na czele z wójtem . Dopiero w dalszym okresie rozwoju , Stanisławów uzyskał całkowity samorząd w postaci rady miejskiej, która była wybierana przez ludność. Druga część przywileju lokacyjnego kładła nacisk na zagadnienia ekonomiczne. Stanisławów dawniej miasto, obecnie siedziba gminy położony jest na piaszczystym płaskowzgórzu we wschodniej części Kotliny Warszawskiej na pograniczu z Wysoczyzną Siedlecką.

W okresie fełdalizmu był jednym z najważniejszych ośrodków miejskich południowego Mazowsza. Przed powstaniem Stanisławowa , istniała osada targowa w dawnej Puszczy Sulejowskiej , leżąca w połowie drogi do Liwu. Osada ta zwana Cisek należała do rodziny szlacheckiej z Łowczewa /wymieniają źródła od 1361 r./ a w początkach XV wieku przeszła drogą zmiany na własność Janusza I , księcia mazowieckiego . W 1473 r. ma już parafię i młyn rudny oraz książęcy dwór myśliwski i przydrożne targowisko.

Wieś książęca Cisek 2 maja 1523 roku otrzymuje prawa miejskie od książąt mazowieckich Stanisławowa ( 1500 – 1524 ) i Janusza III (1502 – 1526 ), których sarkofag znajduje się wkatedrze św. Jana w Warszawie.

Na prosbę Szkoły Podstawowej im. Henryka Sienkiewicza w Stanisławowie Archiwum Główne Akt Dawnych w Warszawie przesłano przywilej lokacyjny miasta Stanisławowa , wpisany do Księgi Metryki Koronnej nr 32 k. 160 – 161 /przekład z łaciny , wolny, skrócony/. Treść aktu lokacyjnego jest następująca : My..... Stanisław i Janusz książęta mazowieccy , chcąc zwiększyć dochody wsi książęcej Cisek /Czysek/ , przenosimy ją wraz z gruntami do tej wsi przynależącymi na prawo miejskie nadając nowo fundowanemu miastu nazwę Stanisławów. Nadajemy wymienionemu miastu prawo miejskie chełmińskie ze wszystkimi artykułami , z prawem wykonywania sądownictwa nad obywatelami miasta . Ponadto nadajemy obywatelom nowo irygowanego miasta wolność od ceł na ich towary w obrębie Księstwa Mazowieckiego . Obywatele tegoż miasta będą mogli bez opłat celnych handlować we wszystkich miastach ziemi mazowieckiej . Wywożąc jednak towary poza obręb Księstwa Mazowieckiego będą musieli płacić cło w miejscach do tego wyznaczonych na granicach Księstwa . Postanawiamy dalej, aby kara zwana ,,bykowe “ była ściągana nie przez urzędników książęcych , podobnie kara za spowodowanie pożaru, podobnie inne kary mają być ściągane na użytek miasta. Jeśli chodzi o karę za zabójstwo , to o ile w mieście zdarzy się taki wypadek, aby zabójca zapłacił stronie poszkodowanej 4 kopy groszy, na rzecz skarbu książęcego 3 kopy groszy , a na rzecz miasta 1 kopę groszy. W wypadku kary za pobicie, sprawca pobicia ma zapłacić stronie poszkodowanej za zadaną ranę, na rzecz skarbu książęcego ma zapłacić 20 groszy na użytek miasta . Dalej ustanawiamy , aby wszyscy obywatele nowo irygowanego miasta z każdego posiadanego łanu na święto św. Marcina każdego roku płacili na rzecz skarbu książęcego 30 groszy i 7 korcy owsa. Także z domów i od rzemieślników według zwyczaju innych miast Księstwa , aby płacili ,,święto marskie” . Od każdego waru piwa mają płacić urzędnikowi książęcemu jedną czwartą. Targi tygodniowe dla miasta Stanisławowa ustalamy w każdy poniedziałek , zaś jarmarki 3 rocznie : pierwszy 11.marca, drugi na święto św. Piotra i Pawła Apostołów, trzeci na święto św. Katarzyny. Wreszcie dajemy miastu prawo wystawienia łaźni, postrzygalni sukna oraz wagę. Z których to urządzeń nic nie maja płacić na rzecz skarbu książęcego , z tym wyjątkiem, że jeżeliby urzędnicy książęcy przebywający wmieście z rodziną chcieli się wykąpać, mają mieć jeden dzień wolny na kąpiel bez żadnej opłaty.

Uzyskanie przez Stanisławów praw miejskich stanowiło ważny moment w rozwoju tego miasta . Zapoczątkowany został jego rozwój urbanistyczny /rozległy prostokątny rynek o wymiarach 130 x 160 m/, gospodarz i ludnościowy . Irena Gieyszterowa tak pisze o tym fakcie . Najbardziej to chyba efektywna lokacja szesnastowieczna. W przeciągu niecałych bowiem czterdziestu lat nikomu nieznana leśna osada Cisek we wschodnim, zawiślańskim kącie ziemi warszawskiej wyrosła na jedno z najludniejszych miast Mazowsza... Niezwykle szybki rozwój zawdzięczał Stanisławów zarówno dogodnemu dogodnemu położeniu handlowemu, jak i troskliwej opiece królowej Bony, a następnie biskupa Noskowskiego , w których zarządzie pozostawał /cztery wieki Mazowsza . Szkice z dziejów 1526 – 1914, Warszawa 1968, s. 61/.

Do rozwoju Stanisławowa przyczyniły się warunki gospodarcze, dogodna okolica nadająca się pod osiedlenie , niski czynsz, który płacono książętom, oraz drogi, które były głównym traktem handlowym z Warszawy na wschód i z północy na południe /szlak bursztynowy/.

Szybki rozwój Stanisławowa szedł oczywiście w parze z rozwojem rzemiosła i jego specjalizacją . Według lustracji z 1565 roku w mieście znajdowało się 416 domów i 263 rzemieślników, w skład który wchodziło m. in. 33 szewców, 15 zdunów, 1 czapnik, 2 rymarzy, 9 włókienników , 4 bednarzy 2 figlarzy, 3 tokarzy, 2 siodlarzy, 1 kuśnierzy, 6 kowali, 1 paśnik, 3 stolarzy, 26 prasołów, /trudniących się rozprowadzaniem soli/, 3 ślusarzy, 1 szklarz, 6 kramarzy 10 krawców, 90 piekarzy, 33 kołodziejów.

Należy zaznaczyć, że wyroby metalowe ze Stanisławowa wysyłane poza granice Polski. Poza tym w mieście znajdowało się 8 młynów, 3 karczmy, kilka browarów z 79 piwowarami, którzy byli pod nadzorem książęcym / Lustracja województwa mazowieckiego 1565, cz. II, s. 190/. Dochody z rzemiosła wynosiły 548 zł 3 grosze 12 denarów, a łącznie z folwarkiem 798zł 5 groszy 3 denary. Świetny rozwój Stanisławowa w XVI wieku znalazł również odbicie w liczbie ludności zamieszkującej to miasto . Przyjmując średnią zaludnienia domu na 6 osób , należy przypuszczać , że w Stanisławowie zamieszkiwało około 2500 osób. Poza rzemiosłem znaczna część ludności znajdowała zatrudnienie w rolnictwie i handlu /600-800 osób/.

Do czynników decydujących o szybkim rozwoju Stanisławowa należały przywileje królewskie potwierdzające lub rozszerzające prawa miejskie . Były one potwierdzane w latach: 15333,1570/ przywilej Zygmunta Augusta zezwalał mieszczanom na wolny wyrąb i wypas bydła w okolicznych lasach oraz zmniejszał ich powinność wobec starostów 11578, 1591, 1633, 1650/ Jan Kazimierz powiększył liczbę jarmarków do pięciu / 1671, 1723, 1746, 1756, 1779/.

Mimo dobrego stanu wojny szwedzkie XVII wieku zrujnowały doszczętnie świetnie zapowiadający się ośrodek miejski. W 1660 roku Stanisławów liczył 40 domów, miał tylko 5rzemieślników, a liczba mieszkańców nie przekraczała 200. Dochody z miasta wynosiły zaledwie 228 zł. 28 groszy i 9 denarów. Zniszczenie Stanisławowa i jego wyludnienie spowodowało upadek miasta do rzędu wsi. Stan zastoju po wojnach szwedzkich trwał prawie 10lat.

Ważnym momentem w dziejach Stanisławowa była ponowna lokacja na podstawie konstytucji z1677 roku. W akcie lokacyjnym czytamy: Ponieważ Stanisław Skarczewski kasztelan wojnicki zakłada miasteczko y one w dobrach swoich dziedzicznych w księstwie Mazowieckim a Ziemi Czerskiej leżących nazwiskiem Stanisławów de novo funduie, przeto podług prawa pospolitego, to miasteczko od wszelkich podatków publicznych y przychodów żołnierskich do lat sześciu od założenia onego za zgodą Stanów Koronnych na teraźniejszym Sejmie uwalniamy.

Gdy się zaś ci nowi tegoż miasteczka obywatele y mieszkańcy w swoich domostwach y gospodarstwie ufundują, tędy po wyjściu lat wzwyż mianowanych wszelkie onera podatków płacić y oddawać będą powinni Rzeczypospolitej/ cyt. “Volumina Legum”.

Petersburg 1860, wydanie I Ohryzki, t. V, s. 239/. Nawet król August II w 1703 roku wydaje dokument, w którym uwalnia mieszkańców Stanisławowa od wypraw pospolitego ruszenia, ponieważ po potopie szweckim miasto było zniszczone i należało je odbudować. W czasie wojny północnej przez Stanisławów przechodziły zimą w 1705 i 1706 roku wojska szweckie pod dowództwem Karola XII w marszu na Grodno. Drugi raz podczas tej wojny Stanisławów był terenem walki. W17112 roku w Stanisławowie bronią się stronnicy króla Stanisława Leszczyńskiego , w wyniku czego miasto poniosło duże straty.

Jednak nastąpiło ożywienie w działalności politycznej . Dwaj mieszczanie stanisławowscy Łukasz Skuziński i Michał Gostyński uczestniczyli w ,,czarnej procesji” Podpisali w grudniu 1789 roku słynny memoriał do króla w sprawie reform w miastach i czynnie uczestniczyli w późniejszych pracach Sejmu Czteroletniego.

Stanisławów w XVIII wieku był w dalszym ciągu siedzibą starosty niegrodowego / od 1542 roku drogą wymiany dokonanej przez Zygmunta Starego przechodzi w ręce królewskie/ i miejsce zbierania się sejmików ziemskich. W latach 1762 -1775 stanowi własność Jana Czarneckiego kasztelana bracławskiego i jego żony Felicji z Czosnowskich, następnie podkomorzego królewskiego Józefa Szeptyckiego / od 1775 do 1781/. Ostatnim starostą stanisławowskim był Aleksander Koszutski, a w XIX wieku jest w posiadaniu Prądzyńskich.

Następnie w czasie Insurekcji Kościuszkowskiej nastąpiły rozruchy skierowane przeciwko wojskom rosyjskim. Suworow w drodze na Warszawę w 1794 roku, niszczy również miasto /browar, karczmę, mienie kościelne, zabiera inwentarz żywy/.

Upadek państwa polskiego w 1795 roku i przejście Stanisławowa pod rządy zaborcze – to dalsze niekorzystne momenty dla dziejów miasta.

Na przełomie XVIII i XIX wieku w Stanisławowie nie widać oznak ożywienia, ponieważ spis ludności przeprowadzony w Księstwie Warszawskim w 1810 roku wykazał, że w mieście zamieszkiwało 735 mieszkańców. Stanisławów wówczas był miastem powiatowym, co nadawało mu znaczenia jako lokalnemu ośrodkowi administracyjnemu. Lata pochodu Napoleona na Moskwę przynoszą częściową rozbudowę miasta.

W 1816 roku Stanisławów zostaje wyznaczony na siedzibę miasta obwodowego. Obwód stanisławowski składał się z powiatów: stanisławowskiego i siennickiego. Obejmował 12 miast, 515 wsi, 100 gmin i 65916 mieszkańców. Dekanat stanisławowski archidiecezji warszawskiej obejmował 17 parafii. W 1820 roku Stanisławów liczył zaledwie 655 mieszkańców, nie miał żadnych obiektów przemysłowych, nie odbywały się tu targi i jarmarki. Obserwuje się powolny upadek miasta w związku z budową szosy warszawsko-terespolskiej przez Mińsk. Siedzibę obwodu stanisławowskiego przeniesiono do Mińska, chociaż oficjalnie używany był termin “obwód stanisławowski”, a siedzibę sądu obwodowego przeniesiono do Okuniewa.

Stanisławów przeżywał w okresie autonomicznym Królestwa Polskiego zastój. Władze rządowe nie widziały przed miastem perspektyw rozwojowych i nie troszczyły się o jego rozwój . W latach 1830 -31 Stanisławów był miejscem koncentracji wojsk Dybicza w marszu na Warszawę . Liczba mieszkańców w tym czasie wynosi 806 i 103 domy.

W 1858 r. Stanisławów liczył już 983 osoby /w tym 203 Żydów , a w 1864 roku liczba mieszkańców wzrasta do 1241, chociaż liczba domów nie zwiększa się.

W 1863 roku część stanisławowskiej młodzieży wstępuje do oddziału powstańczego księdza Stanisława Brzóski/ złożonego głównie z chłopów / który działał na Podlasiu aż do jesieni 1864 roku.

Okres stagnacji w rozwoju miasta w okresie między powstaniowym i brak

perspektyw rozwojowych przyczynia się do utraty przez Stanisławów w 1869 roku praw miejskich. Jest tylko siedzibą administracji gminnej. Jednak liczba ludności Stanisławowa wzrastała aż do I wojny światowej. W 1897 roku liczył on 2063 mieszkańców /w tym 601 Żydów/ , a w 1910 roku 2391. Wzrosła też liczba domów. W 1902 roku było już ich 202. Pierwsza wojna światowa spowodowała spadek zaludnienia do 2078 osób według spisu z 1921 roku.

Do pięknych kart historii należy zaliczyć postawę i zaangażowanie mieszkańców wsi, którzy w okresie Królestwa Polskiego przeciwstawiali się zaborcy w rusyfikowaniu młodzieży szkolnej . Organizowano wówczas tajne nauczanie, które były namiastką szkoły polskiej. Takiego typu szkoły zorganizowano w Stanisławowie , Pustelniku i Ładzyniu. Natomiast w Czarnej istniała tajna szkoła dworska /tylko w okresie zimy/, do której uczęszczały dzieci służby folwarcznej i część dzieci chłopskich z okolicznych wiosek .

Wydarzenia jakie miały miejsce w Stanisławowie w 1905 roku związane były przeciwstawieniem się carskiemu zaborcy. W noc z 15 na 16 lutego 1905roku / według starego kalendarza z 28 lutego na 1 marca / zostały pozrywane tablice z godłami carskimi z gminy, sąd i szkoły , a 23 października /5 listopada/ zorganizowano patriotyczną manifestację . Niesiono sztandary z białym orłem i śpiewano zakazaną pieśń ,,Boże coś Polskę “. Kolportowano także nielegalną prasę i ulotki nawołujące do bojkotu szkoły rosyjskiej. Chłopi na zebraniach podejmowali uchwały o wprowadzeniu języka ojczystego do szkół, sądów i urzędów . Tak też postąpili mieszkańcy gminy Stanisławów . Podjętą uchwałę opublikowali na łamach ówczesnej ,,Gazety Ludowej” w numerze 9 z 3 grudnia 1905 roku.

My niżej podpisani mieszkańcy gminy Stanisławów , zebrani uchwałę dnia 24 listopada 1905 roku żądamy :

1. Natychmiastowego zniesienia stanu wojennego .

2. Uwolnienia wszystkich więźniów politycznych.

3. Wprowadzenia w czyn nietykalność osób i mieszkań, wolność słowa i druku,

związków i zgromadzeń.

4. Zwołania Sejmów Ustawodawczych dla Królestwa Polskiego w Warszawie , dla Rosji w Petersburgu, wybranych na zasadzie tajnego i równego głosowania. W celu poparcia tych żądań odmawiamy płacenia podatków państwowych i pełnienia wszelkich powinności rządowych.

Nadto uchwalamy: Szkoła, Gmina i Sąd mają być prowadzone tylko po polsku i zależne mają być tylko od zebrań gminnych , w przeciwnym razie podatków na nie również nie zapłacimy. Ponieważ miejscowo Wójt i pisarz odmówili wciągnięcia treści tej ustawy tej ustawy do właściwych ksiąg zatem zebrani postanawiają zobowiązać Wójta gminy , niniejszą uchwałę do właściwych ksiąg uchwał. Treść niniejszej uchwały pośrednictwem prasy podajemy do wiadomości publicznej .

Uchwałę ową podpisało 205 osób / a prawo głosu miało tylko 110/ , ponieważ od razu wprowadzono w czyn powszechne głosowanie . Oczywiście ,,Gazeta Ludowa” nie zamieściła pod uchwałą żadnego podpisu w obawie przed ewentualnymi represjami . Powyższy tekst uchwały znajduje się w Archiwum Głównym Akt Dawnych w Warszawie . To było do przewidzenia , wójt i pisarz gminy poinformowali naczelnika powiatu o podjęciu uchwały przez mieszkańców Stanisławowa i w raporcie wskazali 8 organizatorów i agigatorów , którzy zostali przesłuchani przez carską ,,Ochranę” . Głównym organizatorem tych wystąpień był, Rytel – nauczyciel miejscowej szkoły , który prowadził również działalność agitacyjną na rzecz szkoły polskiej i za to został zwolniony Działała tu również PPS. Na skutek wsypy część członków organizacji ma emigrować do Ameryki. Poborowi odmawiają wstąpienia do wojska carskiego . Wielu ludzi wywieziono na Sybir . W dalszym ciągu rozwija się ruch wolnościowy . Stanisławów jest z jednym z ośrodków w kraju , gdzie nasilał się ruch ludowy. Prześladowani byli ci gospodarze prenumerowali ,,Zaranie” .

Należy tylko jeszcze dodać , że na przełomie XIX i XX wieku słynne było powiedzenie , że ... w Stanisławowie nie rządzi car , a swobodę buja wiatr.

W okresie dwudziestolecia międzywojennego miasto pozostawało nadal w zastoju , nie odzyskując wówczas ani potem praw miejskich.

15 sierpnia 1938 roku z inicjatywy miejscowego miejscowego koła podoficerów rezerwy i ofiarności społeczeństwa został odsłonięty pomnik poległym na polu chwały obywatelom gminy Stanisławów w walkach o niepodległość Ojczyzny w latach 1914 – 1920 .

Najtragiczniejszym dla Stanisławowa był jednak okres okupacji hitlerowskiej . Na przełomie lipca i sierpnia 1944 roku Niemcy niemal doszczętnie zniszczyli Stanisławów . Wparku hitlerowcy rozstrzelali kilka osób cywilnych, a do obozu koncentracyjnego w Treblince wywieźli około 400 Żydów . Działał tu również VI Ośrodek Armii Krajowej Obwodu ,,Mewa – Kamień” . Na wojskowym cmentarzu znajduje się mogiła Żołnierzy września 1939 roku oraz pojedyncze groby żołnierzy Powstania Warszawskiego.

Okres powojenny to czas stopniowej odbudowy zniszczonej miejscowości i jej zabytków. Stanisławów został zupełnie odbudowany. Wiele ulic posiada asfaltową nawierzchnię . Powstało nowe osiedle domków jednorodzinnych. Nowe są też budynki użyteczności publicznej . Odbudowano także zniszczone zabytki. Jak podaje ,,Katalog zabytków Sztuki w Polsce” powiatu mińsko -mazowieckiego (968.s.34) kościół pod wezwaniem św. Jana Chrzciciela i Stanisława bp został wzniesiony około 1530 roku w stylu późnogotyckim z inicjatywy Stanisława Szymborskiego, kanonika warszawskiego , późniejszego proboszcza stanisławowskiego. Parafia erygowana była w 1525 roku przez Rafała Leszczyńskiego bp płockiego. Pierwszym proboszczem był ksiądz Jan Majewski. Około 1620 r. był restaurowany i wyposażony kosztem ks.Wardackiego .Gruntownie przebudowany w 1826 r. Zniszczony w 1944r. W latach 1957 1962 zostaje odbudowany .

Zajazd w rynku zbudowany w okresie 1813-1816 w miejsce drewnianej karczmy , spalonej spalonej w 1794 r. Zniszczony w 1944r. Odbudowany wlatach 1958 – 1962. Mieści się tam obecnie Gminny Ośrodek Kultury . Do zabytków należy jeszcze zaliczyć dzwonnicę z XVIII wieku , dzwon z 1773 roku odlany w Warszawie przez Jana Zachariasza Neuberdta , zegar wieżowy z XVI wieku , uszkodzony w pożarze w 1944, plebanię z XIX wieku i dwór z I pół XIX wieku, zapewne zbudowany przez Prądzyńskich w miejscu usytuowania dworu zbudowanego w XVI wieku dla Bony .Obecnie nie przedstawia szczególnych wartości architektonicznych i widokowych , nie przyciąga również swym widokiem wzroku turystów .

Należy jeszcze dodać , że Stanisławów posiadał przede wszystkim zabudowę drewnianą . Uwagę zwracał jako zabytek architektoniczny dom mieszczański , podcieniony zbudowany w I pół XIX wieku /zniszczony w czasie działań wojennych/.

Stanisławów jak wiele innych miast posiada swój herb. Jak wiemy Stanisławów otrzymał nazwę od księcia mazowieckiego Stanisława , a zabytkowy kościół też jest pod wezwaniem św. Stanisława biskupa i męczennika i na pewno to jest powodem , że w herbie miejskim widać tego patrona stojącego w pontyfikalnym stroju z pastorałem w ręce i Piotrowinem u nóg . Pieczęć z ww. herbem używana była jeszcze w XVIII wieku. Natomiast w 1847 roku przedstawiono władzom do zatwierdzenia projekt herbu ale juz bez Piotrowiny u nóg biskupa. Z projektu znajdującego się w AGAD w Warszawie wynika, że biskup ubrany jest na biało ze złoceniami w purpurowej kapie, na niebieskim tle. W ciągu XIX wieku herbu tego nie używano , a na pieczęciach miejskich umieszczano godła państwowe Księstwa Warszawskiego , Królestwa Polskiego , Rosji , guberni warszawskiej . Szereg tych orginalnych stępli znajduje się na dokumentach w AGAD / powtarzam za Marienem Gumowskim ,,Herby miast województwa warszawskiego “ 1938 s. 56/ . Zgodnie z uchwałą Rady Gminy z dnia 5 listopada 1992 roku powrócono do pierwotnej pieczęci z Pietrowinem u nóg biskupa. Stanisławów już nie przypomina sławnego niegdyś miasta i nie pełni tak ważnych funkcji jak w przeszłości. Na podstawie danych z kwietnia 1997 roku posiada 426 domów , 1268 mieszkańców / chociaż ich liczba w 1961 roku wynosiła 14781 i 234 gospodarstwa rolne.

Tylko obszerny rynek niewspółmierny do zabudowy i potrzeb/ obecnie zatracił swój pierwotny charakter / świadczyć może o wielkim rozmachu i szerokich zmierzeniach pierwszych założycieli miasta, którymi byli Janusz i Stanisław , ostatni książęta mazowieccy.

Opracował: Tadeusz Kulma
(Opublikowano za zgodą autora)

 du   pm   mp